Misterium „Lublin. Fuga śmierci” rozpocznie się 3 listopada 2026 roku o godzinie 9:00 w miejscu gdzie znajdowała się Wielka Synagoga Maharszala. Następnie uczestnicy przejdą pod mural przy rzece Czechówce, tam zostanie przeczytany wiersz Jakuba Glatsztejna „Umarli nie chwalą Boga” (w tłumaczeniu z jidysz Moniki Adamczyk-Garbowskiej), w którym Lublin stał się dla poety figurą Zagłady. Stąd uczestnicy Misterium przejdą na plac Zamkowy. Wysłuchamy tam audycji z Detektora Pamięci, opartej na relacjach świadków historii dotyczących wydarzeń z 3 listopada 1943 roku. Następnie zabrzmi „Fuga śmierci” – wiersz Paula Celana. W wykonaniu Chóru Ergo Cantemus II LO im. Hetmana Jana Zamoyskiego pod dyrekcją Ireny Sołtan-Wąsik.

3 i 4 listopada 1943 roku Niemcy rozstrzelali w ramach tzw. akcji „Erntefest” („Dożynki”) 42 tysiące żydowskich więźniów obozów na Majdanku oraz w Trawnikach i Poniatowej. Egzekucja na Majdanku rozpoczęła się świtem 3 listopada – więźniów wyprowadzano nad wykopane przez nich wcześniej rowy i tam zabijano strzałem w tył głowy. Równolegle taka egzekucja odbywała się w Trawnikach. Dla zagłuszenia wystrzałów i krzyków ofiar oprawcy zainstalowali na samochodach megafony, z których emitowali muzykę. W egzekucji na Majdanku zginęło 18 tysięcy osób, a w Trawnikach – 10 tysięcy.

Następnego dnia identyczną operację Niemcy przeprowadzili w Poniatowej, gdzie rozstrzelali 14 tysięcy żydowskich więźniów. Operacja ta była ostatnim etapem rozpoczętej w Lublinie 16 marca 1942 roku akcji „Reinhardt”, której celem było wymordowanie wszystkich Żydów przebywających w Generalnym Gubernatorstwie.Opis egzekucji Żydów na Majdanku, podczas której grała muzyka, stał się bezpośrednią inspiracją dla poety Paula Celana do napisania wiersza „Fuga śmierci”. Jest on uznawany za jeden z najważniejszych tekstów poetyckich w literaturze światowej związanych z Zagładą.

Misterium „Lublin. Fuga śmierci”, przygotowane przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, podkreśla związek tego wiersza z wydarzeniami z 3 i 4 listopada 1943 roku. Misterium odbyło się po raz pierwszy w dniu 3 listopada 2024 roku. Chcemy, żeby stało się symbolem upamiętnienia ofiar operacji „Erntefest” kończącej trwającą od 16 marca 1942 roku akcję „Reinhardt”, ale też 2 milionów zabitych Żydów podczas całej tej akcji. Misterium jest pomyślane jako wspólne przejście wokół wzgórza zamkowego (dawnymi ulicami: Jateczna i Szeroka). Przejściu towarzyszy wystukiwany przez uczestników na specjalnie przygotowanych klawesach (opieczętowane drewniane deseczki, które uczestnicy mogą zabrać ze sobą do domów) ostinatowy rytm.

Podczas wydarzenia będzie również możliwość uzyskania specjalnej pieczątki wykonanej specjalnie z okazji Misterium. Zachęcamy do zabrania ze sobą Kalendarzy W kręgu Bramy.